Szkoła Podstawowa nr 1 w Skarżysku-Kamiennej w czasie II wojny światowej. Tutaj więziono ludzi rozstrzelanych potem na Borze oraz Brzasku (fot. FotoPolska, autor nieznany)
oswietlenie skarzysko

12 lutego 1940 roku Niemcy rozpoczęli rozstrzeliwanie więźniów, mieszkańców Skarżyska-Kamiennej, w tym członków Organizacji Orzeł Biały. Miejscem egzekucji był las na osiedlu Bór.

Okres od 12 do 14 lutego (według innej wersji do 16 lutego) 1940 roku to jedne z najtragiczniejszych dni w historii Skarżyska-Kamiennej. W te dni, według aktualnych i uznanych za oficjalne szacunków, w lesie na Borze życie straciło 360 osób, w tym członków konspiracyjnej Organizacji Orzeł Biały.

Tak o tamtych tragicznych dniach pisze Sebastian Piątkowski w książce „Skarżysko-Kamienna. Losy miasta i jego mieszkańców w latach wojny i okupacji (1939–1945)”:

Dnia 28 stycznia do Skarżyska-Kamiennej przybyła liczna grupa operacyjna niemieckiej policji bezpieczeństwa. Grupa zajęła budynek nieczynnej Szkoły Podstawowej nr 1 przy ul. Konarskiego, który posiadał szereg piwnic wykorzystywanych w normalnych warunkach m.in. na potrzeby szatni dla uczniów.

29 stycznia 1940 r. – rozpoczęcie aresztowań w Skarżysku

29 stycznia rozpoczęły się pierwsze aresztowania. Były one kontynuowane w ciągu kolejnych dni według tego samego schematu – Niemcy wkraczali do wybranego domu przed północą, albo we wczesnych godzinach rannych, tak, aby zastać wszystkich domowników.

Aresztowanych przetrzymywano początkowo w budynku magistratu, ale szybko rolę aresztu przejęła wspomniana szkoła przy ul. Konarskiego. W jej podziemiach znajdowało się siedem piwnic pozbawionych drzwi.

Jak wskazują dokumenty, od 29 stycznia do 6 lutego 1940 roku Niemcy uwięzili w podziemiach skarżyskiej szkoły około 400 osób.

Dnia 12 lutego 1940 roku rozpoczął działalność niemiecki sąd specjalny. (…) Obrady kończyły się po zaledwie kilku minutach ogłoszeniem wyroku. Jak wiemy, tryb przewidywał tylko dwa warianty: w przypadku uznania za winnego oskarżony był skazywany na karę śmierci, a w przypadku uniewinnienia zapadała decyzja o osadzeniu go na czas nieokreślony w obozie koncentracyjnym.

Sąd pracował przez trzy dni, do 14 lutego włącznie. Efektem farsy było wydanie przez ten czas ponad 3000 wyroków śmierci.

Tablica z listą zamordowanych na Borze znajdująca się przy mogile

12 lutego 1940 r. – początek egzekucji na Borze

Już pierwszego dnia obrad skazanych zaczęto wywozić na miejsce straceń. Okazał się nim las o nazwie Bór, znajdujący się przy drodze prowadzącej ze Skarżyska-Kamiennej do Bliżyna. Skazanych zmuszano do pozostawienia w szkole ubrań i butów, a następnie partami po 10 osób wprowadzano ich na samochody ciężarowe. Po dotarciu na miejsce zmuszano ich do wejścia do przygotowanego wcześniej rowu. Tutaj dokonywano mordu przy pomocy karabinów i bron maszynowej, dobijając rannych z broni krótkiej. (…) Samochody kursowały wahadłowo aż do 16 lutego włącznie.

Pomimo że po zakończeniu wojny udało się ustalić personalia niespełna 160 osób zamordowanych na Borze, świadkowie są zgodni, że ich liczba była większa, wynosząc od 300 do 360 osób.

Grupę więźniów, około 40–50 osób, wywieziono do Radomia. Część rozstrzelano na Firleju, a część wywieziono do obozów koncentracyjnych. Wśród deportowanych do obozów był Józef Erbel, pierwszy dyrektor obecnego I LO w Skarżysku. Grupkę osób ułaskawiono z okazji urodzin Adolfa Hitlera.

Dlaczego mord na taką skalę?

Przez lata uważano, że głównym powodem aresztowań i egzekucji na Borze w Skarżysku było zlikwidowanie struktur Organizacji Orzeł Biały. Jak jednak czytamy w „Kronice Orła Białego” pod redakcją Tadeusza Sikory i Alberta Gajewskiego, wśród ofiar były osoby niezwiązane z Orłem Białym, a w trakcie przesłuchań Niemcy rzadko pytali o działalność konspiracyjną. Głównym powodem mógł być zamiar zlikwidowania osób zaangażowanych w szerzenie polskości. Skarżysko, z racji istnienia w naszym mieście Państwowej Fabryki Amunicji, czyli dzisiejszego Mesko, był ważnym punktem na mapie Generalnej Guberni.

Przeczytaj więcej o Skarżysku w czasie II wojny światowej:

Długa noc pełna koszmarów Skarżyska-Kamiennej – miasta wyjątkowego

 

Po Borze był Brzask…

Kolejna, jeszcze większa tragedia, odbyła się kilka miesięcy później, w czerwcu 1940 roku. Miejscem uwięzienia znów były mury Jedynki, a miejscem kaźni stał się tym razem las na Brzasku.

Uroczystości upamiętnienia egzekucji na Borze w 80. rocznicę wydarzeń odbędą się w niedzielę 16 lutego 2020 roku:

W 80. rocznicę tragicznych wydarzeń na Borze – zapraszamy na uroczystości

 

Poprzednia wersja tablicy z nazwiskami rozstrzelanych na Borze, cz. 1
Poprzednia wersja tablicy z nazwiskami rozstrzelanych na Borze, cz. 2

Żródła:

Kronika Orła Białego, red. Tadeusz Sikora, Albert Gajewski, Muzeum im. Orła Białego, Skarżysko-Kamienna, 2009.

Sebastian Piątkowski – Skarżysko-Kamienna. Losy miasta i jego mieszkańców w latach wojny i okupacji (1939–1945), Muzeum im. Orła Białego, Skarżysko-Kamienna, 2018.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here